بنام خدا

امروز ان شاء الله بنا داريم  خلاصه اي از جلسه تفسير قرآن كريم كه روز جمعه گذشته  توسط حضرت آيت الله شجاعي در قم برگزار شده خدمت شما عزيزان ارائه كنيم . البته لازم به ذكر است كه اين جلسات به صورت هفتگي در حوزه علميه قم و در مدرسه فيضيه و براي استفاده  طلاب گرامي پنجشنبه ها و جمعه ها برگزار مي گردد.

(البته هفته هايي كه ايشان  در حوزه انتخابيه حضور ندارند و مشغول فعاليت در مجلس شوراي اسلامي هستند و همچنين هفته هايي كه ايشان در شهرستان ساري حضور دارند نيز چهارشنبه شبها  جلسه تفسيري براي استفاده عموم مردم در مسجد جامع ساري برگزار مي گردد )  

تفسير آيه 18 از سوره مباركه لقمان

يا بني اقم الصلوه وامر بالمعروف وانه عن المنكر واصبر علي ما اصابك ان ذلك من عزم الامور

پسرم! نماز را بر پا دارو امر به معروف و نهي از منكر كن و در برابر مصائبي كه به تو مي رسد با استقامت و شكيبا باش كه اين از كارهاي مهم و اساسي است .

همانطور كه از معناي آيه برمي آيد در اين آيه 4 دستورالعمل كه پشتوانه همه دستورات ديگر است بيان شده است .

1) اقامه نماز    2)امر به معروف    3) نهي از منكر      4) تحمل مشكلاتي كه در اين مسير اتفاق مي افتد.

به عنوان مثال امر به معروف از تذكر شفاهي بدون هيچ مشكلي شروع ميشود و گاهي تا  جنگ و جهاد هم ادامه دارد.

اين آيه كريمه اشاره به نكاتي دارد كه بايد جدي تر روي آنها بحث شود. در اين آيه بحث جامعه شناسي و روانشناسي وجود دارد . البته قرآن كريم هيچگاه به صراحت از اين مباحث سخن نمي گويد ولي رد پاي اين نوع تفكر در آيات آن نهفته است و اين گونه مباحث را در روش صحبت هايش مي توان يافت .

وآن بحث مهم اين است كه آيا غير از افراد و انسان ها يك حيات اجتماعي هم وجود دارد؟

غير از بايد ها و نبايد هايي كه براي انسان ها  وجود دارد جامعه هم يك موجوديت صاحب فهم و شعور است ؟ كه ممكن است راهي صحيح يا غلط را انتخاب كند و ما بايد براي آن برنامه داشته باشيم . به خصوص اگر جامعه بر افراد تاثير هم داشته باشد كه به جبر تاريخ هم تعبير ميشود .(البته ما جبر تاريخ را قبول نداريم ولي بالاخره اين فرضيه و فلسفه وجود دارد وهمين نشان دهنده اهميت آن است. )

در اين آيه و آيات مشابه قرآن كريم به ما تعليم فضاسازي مي دهد. چگونه؟

براي نماز بايد جو مثبت به وجود آورد و در واقع فرق نماز خواندن و اقامه نماز در همين است.اقامه نماز به معناي ترويج فرهنگ نماز است .

از مجموع آيه اين نكته بر ميآيد كه ما بايد جامعه اي بسازيم كه در آن كسي فكر گناه هم نكند چه برسد به انجام آن.

براي اين كار بايد چند نكته را به عنوان مقدمه عرض كنم و تفسير براي بعد .

- اساسا رابطه فرد با جامعه چيست؟

همانطور كه ميدانيم جامعه تركيبي از افراد است . و در قرآن جامعه همان امت است .

- اما آيا اين تركيب صناعي است يا طبيعي ؟

- تركيب مزجي است يا خلطي ؟ يعني افراد در جامعه استقلالي ندارند و خاصيت خود را از دست مي دهند و يك خاصيت مشترك براي تمام افراد جامعه بوجود مي آيد . مثل تركيب هيدروژن و اكسيژن كه به آب تبديل مي شود و ديگر خواص آن دو را ندارد ؟

 - اين تركيب طبيعي است يا اعتباري و نسبي است؟ يعني مثل بالاتر بودن يا پايين تر بودن كه در ذات هيچ شيئي وجود ندارد واز ماهيت و عرض خاص يا عام اشياء نيست و  تنها زماني معنا پيدا ميكند كه بخواهيم دو شئي را نسبت به هم بسنجيم و فقط يك انتزاع است .

جامعه شناسان به طور كلي رابطه افراد با جامعه را  در چهار نظریه مطرح كرده اند.

1-     جامعه يك حقيقت خارجي نيست بلكه انتزاعي است .

2-     جامعه تركيبي جديد از افراد است ولي طبيعي هم نيست بلكه صناعي است . مثل ساعت كه تركيبي صناعي از اجزاء مختلف آن است . آيا مي توان گفت كه هر جزء آن كار ساعت را انجام مي دهد؟ خير . پس اجزا مستقلا كار مي كنند ولي در كنار هم و كلا ساعت هستند .

3-     جامعه تركيبي طبيعي از افراد است ولي نه تركيب ابدان و اجسام بلكه تركييب اعتقادات باهم .تركيب باورها  با هم. يعني اين باورها باعث ايجاد يك واكنش مشترك در ما ميشود .مثلا كل مسلمانان صبح ها در زمان خاصي رو به سمت خاصي (قبله)عملي خاص(نماز) را انجام ميدهند.

4-     انسان ها در مقابل جامعه موجوديت فردي ندارند و فقط جمع آنها وجود دارد . يعني فرد قبل از جامعه وجود نداردو اين جامعه است كه فرد را به وجود مي آورد يا به عبارتي فرد از جامعه انتزاع مي شود.

حال سوال اين است كه آيا قرآن كريم نسبت به اين مباحث نظر مثبت دارد يا خير؟ و در صورت مثبت بودن  كداميك از اين نظريه ها را تاييد مي كند؟

پاسخ اين است كه اولا قرآن كريم نظر مثبت دارد و ثانيا نظريه سوم را تاييد ميكند.

در جامعه انساني يك رابطه كلي و كلان بين افراد جامعه وجود دارد. يعني اعتقادات جامعه را مي سازد.

به طور كلي تعريفي كه از امت وجود دارد عبارت است از:

جماعتي از مردم كه با عقيده واحد گرد رهبري واحد به سمت هدفي واحد با نظمي خاص حركت مي كنند.

همانطور كه در تعريف مشخص است براي امت قيدهايي وجود دارد كه بايد تمام آنها باشند و وجود هر كدام لازم است.

سوال بعدي اين است كه زندگي اجتماعي جبري است يا اختياري؟

پاسخ اين است كه انسان فطرتا صاحب كمال است و همواره به دنبال مسير كمال ميگردد چه مادي و چه معنوي و براي رسيدن به اين هدف بايد موانع را از سر راهش بر دارد و شرايط رسيدن به كمال را فراهم كند.

و براي اين كار بايد زندگي اجتماعي را انتخاب كند . پس زندگي اجتماعي و زندگي در اجتماع را افراد انتخاب مي كنند.

حال به بررسي آيات ديگر قرآن كريم كه دليلي بر اين نگرش قرآن است را ذكر مي كنيم.

ü      آيه 13 سوره مباركه حجرات :

يا ايها الذين امنوا انا خلقناكم من ذكر و انثي و جعلناكم شعوبا و قبائل لتعارفوا ان اكرمكم عند الله اتقكم ان الله عليم خبير

از اين آيه مي توان نتيجه گرفت كه فرد فرد مردم اجتماع را مي سازند و اين برخاسته از فطرت است.

ü      آيه 54 سوره مباركه فرقان:

و هو الذي خلق من الماء بشرا فجعله نسبا و صهرا و كان ربك قديرا

كه اشاره به وجود روابط سببي بين افراد جامعه دارد

ü      آيه 32 سوره مباركه زخرف :

 اهم يقسمون رحمت ربك نحن قسمنا بينهم معيشتهم في الحيوه الدنيا و رفعنا بعضهم فوق بعض درجات ليتخذ بعضهم بعضا سخريا و رحمت ربك خير مما يجمعون

كه اشاره به اين موضوع دارد كه همه قدرت ها از اوست و به قول استاد گرانقدرم آيت الله حسن زاده "غيرتش غير در جهان نگذاشت"

و در آيه نيز خداوند ميگويد ما هستيم كه بين مردم معيشتشان را تقسيم مي كنيم.و بعضي افراد را از نظر درجه به بعضي ديگر ترفيع داديم .

مفهوم اين است كه اگر تمام انسانها از همه جهات با هم برابر بودند كه ديگر كسي نبود كه لازم باشد به ديگري چيزي بدهد و زمينه زندگي اجتماعي را فراهم كند.

ولي وقتي كه افراد جامعه با هم متفاوت باشند نياز به يكديگر ايجاد مي شود و هر كس مي تواند از امكاناتش به نفع ديگران استفاده كند و از امكانات ديگران هم بهره مند شود.

نتيجه كلي از اين آيات اين است كه خداوند ما را به گونه اي خلق نموده كه به يكديگر نيازمند باشيم. پس انسانها ذاتا و فطرتا اجتماعی اند.

سوال ديگر اين است كه آيا جامعه هم داراي حيات است و آن هم در مقابل خداوند مسئول است ؟ و يا اعتباري است ؟

خير اعتباري نيست بلكه تركيبي است اعتقادي  كه انگيزه واحدي دارد.

ü      آيه 34 سوره مباركه اعراف :

و لكل امه اجل و اذا جاء اجلهم لا يستاخرون ساعه و لا يستقدمون

يعني غير از انسانها جامعه و امت ها هم مرگ و حيات دارند

ü      آيه 28 سوره مباركه جاثيه :

و تري كل امه جاثيه كل امه تدعي الي كتابها اليوم تجزون ما كنتم تعملون

مانند هر انساني كه به كتاب اعمالش را به گردنش مي اندازند(سوره    مباركه اسراء آيه 13) هر امتي نيز به سمت كتاب خود ميرود.

ü      آيه 5 سوره مباركه غافر (مومن) :

كذبت قبلهم قوم نوح و الاحزاب من بعدهم و همت كل امت برسولهم لياخذوه و جادلوا بالباطل ليدحضوا به الحق فاخذتهم فكيف كان عقاب

كه از اين آيه بر ميآيد كه اعمال هر فرد مورد قضاوت كل اجتماع است.

ü      آيه 79 سوره مباركه بقره :

فويل للذين يكتبون الكتاب يايديهم ثم يقولون هذا من عند الله ليشتروا به ثمنا قليلا فويل لهم مما كتبت ايديهم وويل لهم مما يكسبون

كه از همه آيات ديگر گويا تر است .

كساني كه انجيل را باحذف صفات پيامبر اسلام براي امتشان مي خواندند .

طبعا افراد معدودي بودند كه اين كار را انجام مي دادند ولي كيفرشان را خداوند راي كل آنها تسري مي دهد چون جمع يا امت به آن راضي بودند.

ü      سوره مباركه شمس :

در كلماتي چون فعقرو"ها" و" فدمدم عليهم" و" بذنبهم" كه اشاره به كل امت دارد

حضرت علي (ع) در نهج البلاغه اين آيات را اينگونه تفسير ميكند كه:

"مردم بر اساس شادي و غم مشترك به همديگر گره مي خورند . پاي شتر صالح را يك نفر بريد ولي خداوند همه را مجازات كرد چون همه در شادي با او شريك شدند."